مقدمه

مکمل ضد تنشِ زیرو استرس، راهکاری موثر و مقرون به صرفه در راستای رفع آسیب های جدی در پرندگان ناشی از تنش‌های محیطی است که توسط شرکت سپاهان‌دانه برای پرورش‌دهندگان دام و طیور تهیه و عرضه شده است. مکمل زیرو استرس به دلیل دارا بودن ترکیبات زیستی و معدنی موثر باعث بهبود فیزیولوژی، مورفولوژی و ساختار روده و عملکرد سیستم ایمنی و در نتیجه عملکرد و سلامت طیور تحت تنش‌های محیطی می‌شود.

اثرات تنش بر طیور

تنش پاسخ بیولوژیکی یک حیوان به محرک های داخلی و خارجی است که تعادل فیزیولوژیکی طبیعی یک ارگانیسم را تهدید می کند. عوامل استرس‌زای محیطی می‌توانند منجر به آسیب‌پذیری حیوانات در برابر عفونت‌ها، تغییرات فیزیولوژیکی، تغییرات رفتاری، کاهش کیفیت تخم‌مرغ و گوشت، آسیب بافتی و مرگ و میر شوند. از مهم ترین عوامل استرس‌زای محیطی می‌توان به تنش گرما و سرما، محدودیت خوراک، تراکم گله و آلاینده‌ها اشاره کرد.

تنش‌ها مصرف خوراک و رشد را کاهش داده و پاسخ و عملکرد سیستم ایمنی را مختل می‌کنند. در نتیجه حساسیت به شیوع بیماری را در حیوان بالا می‌برند. این اثرات موجب افزایش سطوح کورتیکواستروئیدی به عنوان تعدیل کننده چندین مسیر ایمنی مانند تعامل گیرنده سیتوکین-سیتوکین شده و همراه با القای تولید بیش از حد گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و در نتیجه استرس اکسیداتیو
می‌شود.

یکی از راه کارهای مقابله با چالش های تنش های محیطی اصلاحات شرایط نگهداری مانند کاهش آلودگی محیط، مدیریت نور به عنوان یک رویکرد ارزان و ایمن است. رویکردهای تغذیه ای نیز با بهبود رشد بافت‌های لنفاوی و تحریک تعدیل‌کننده‌ها و پاسخ‌های ایمنی مفید، ایمنی پرندگان را بهبود می‌بخشند.

انواع تنش‌های محیطی و اثر آن‌ها بر سلامت پرنده

1- تنش گرمایی

تنش گرمایی (HS) زمانی اتفاق می‌افتد که گرمای تولید شده در بدن از ظرفیت اتلاف آن فراتر رود و بدن قادر به کنترل گرمای اضافی نباشد. مشکلات فیزیولوژیکی مختلف، مانند اختلال سیستم ایمنی، اختلالات غدد درون ریز، آلکالوز تنفسی و عدم تعادل الکترولیت بر عملکرد رشد طیور اثر دارند .به عنوان مثال، پرندگان با افزایش مصرف آب (که به افزایش اتلاف گرما کمک می‌کند)، کاهش مصرف خوراک و افزایش زمان استراحت برای کاهش تولید گرما از طریق حرکت و افزایش نفس نفس زدن مقابله می‌کنند.
تنش گرمایی منجر به افزایش بیان پروتئین شوک حرارتی (HSP)، دمای رکتوم، و کورتیکوسترون پلاسما می‌شود. افزایش کورتیکوسترون در پاسخ به تنش گرمایی باعث تجزیه پروتئین عضلانی می‌شود و از
اسید‌آمینه‌های تولیدی در فرایند گلوکونئوژنز کبد که مسئول تامین انرژی است استفاده می‌شود. همچنین افزایش سطح کورتیکوسترون ممکن است استرس اکسیداتیو و پراکسیداسیون لیپیدی را افزایش و منجر به کاهش فعالیت سوپراکسید دیسموتاز (SOD) می‌شود. قابل توجه است که جوجه‌های گوشتی نسبت به مرغ تخم‌گذار نسبت به تنش گرمایی حساس‌تر هستند.

2- تنش سرمایی

یکی دیگر از عوامل استرس‌زای محیطی، تنش سرما (CS) است که در زمان کاهش دمای محیط به زیر 18 درجه سانتیگراد اتفاق می‌افتد. پرندگان بالغ نسبت به جوجه های نوزاد بهتر می‌توانند تنش سرمایی را تحمل کنند زیرا قادر به کنترل دمای بدن خود و تولید انرژی هستند. با این حال، جوجه‌های نوزاد به دمای سرد حساس هستند و تا زمانی که اندام‌های بالغی برای گرمازایی ایجاد نکنند، نمی‌توانند در شرایط سخت زنده بمانند. علاوه بر این، دمای پایین (20 درجه سانتی گراد) باعث افزایش پراکسیداسیون لیپیدی در مغز و قلب جوجه‌های نوزاد می‌شود.
دو عامل اصلی مرگ و میر در محیط سرد آسیت و کاردیومیوپاتی هستند. همچنین تنش سرمایی منجر به تشدید استرس اکسیداتیو و تولید رادیکال‌های آزاد می‌شود که تولید پروتئین متصل شونده به اسید چرب کبد (L-FABP) را تشدید می‌کند. L-FABP برای غیرفعال کردن رادیکال‌های آزاد و افزایش مصرف اسیدهای چرب برای مدیریت دمای پایین از طریق سنتز لیپید عمل می‌کند. دمای سرد محیطی زیر 16 درجه سانتیگراد منجر به اثرات منفی مختلفی مانند کاهش کیفیت گوشت، افزایش مصرف خوراک، کاهش تولید تخم‌مرغ و قابلیت هضم مواد مغذی، و کاهش وزن بدن می‌شود.

3- تنش محدودیت خوراک

محدودیت خوراک به ویژه در پرندگان جوان یکی از علل استرس فیزیولوژیک در جوجه‌ها شناخته شده است، زیرا در مراحل رشد سریع هستند و نیازهای متابولیکی بالایی دارند. اغلب اوقات، محدودیت خوراک در طول سه هفته اول شروع شده و می‌تواند باعث استرس و افزایش غلظت کورتیکوسترون، افزایش رفتارهای غیر طبیعی شود. تغییرات قابل توجه شاخص‌های بیوشیمیایی خون ناشی از محدودیت خوراک نشان می‌دهد که محدودیت خوراک استرس جدی بر جوجه‌ها در طول دوره رشد وارد می‌کند. علاوه بر این محدودیت شدید خوراک تغییراتی را در ترکیب میکروبیوتای روده می‌تواند ایجاد کند.

4- تنش تراکم گله

افزایش تراکم گله می تواند پیامدهای جدی در عدم کنترل آلودگی محیط نگهداری داشته باشد. با سرعت رشد سریع جوجه‌های گوشتی تراکم گله افزایش می‌یابد که ممکن است همراه با ناهنجاری‌های پا مانند درماتیت کف پا، لنگش و راه رفتن‌های غیر طبیعی باشد. در مرغان تخم‌گذار تراکم گله عاملی برای افزایش سبکی پوسته، تخم‌های شکسته، کاهش نرخ تخم‌گذاری، رنگ پوسته، استحکام، ضخامت و وزن نسبی است. نگهداری طیور در محیط‌های پر ازدحام علاوه بر تغییر برخی از شاخص‌های بیوشیمیایی خون، ممکن است منجر به کاهش اکسیژن و به دنبال آن هیپوکسی شود که محرکی برای تولید اریتروپویتین و ناهنجاری اریتروپویزیس می‌شود. همچنین جوجه‌هایی که در تراکم بالا نگهداری می‌شوند ممکن است مستعد استرس اکسیداتیو شدید باشند که تغییرات متابولیک ناشی از آن می‌تواند باعث تولید بیش از حد ROS و آسیب اکسیداتیو مولکول‌های زیستی شود.

5- اثر آلاینده‌های محیطی

آلاینده‌های محیطی مانند آرسنیک (As)، آمونیاک (NH3)، سولفید هیدروژن (H2S) می توانند در هنگام استنشاق توسط جوجه‌ها استرس اکسیداتیو ایجاد کنند. این آلاینده‌ها می‌توانند آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی مانند کاتالاز و گلوتاتیون پراکسیداز را مهار کنند و پراکسیداسیون لیپیدی را تشدید کنند. افزایش غلظت آمونیاک دفعی آلودگی های بستر را محتمل تر می کند و از آنجایی که آئروسل های معدنی در هوا معلق می مانند فلور ریه تغییر کرده و احتمال رشد پاتوژن های آسیب زننده به ریه را افزایش می دهد. سولفید هیدروژن منجر به افزایش غلظت H2O2 و نیتریک اسید می شود که به دلیل افزایش گونه های ROS واکنش های استرس اکسیداتیو تحریک و متابولیسم انرژی و سیستم ایمنی را در جوجه ها مختل می کند. علاوه بر آسیب سلولی و اکسیداتیو، H2S غلیظ بر پارامترهای عملکرد رشد مانند میانگین افزایش وزن بدن روزانه ، صفات لاشه و افزایش میزان از دست دادن آب سینه و پا تأثیر منفی می‌گذارد.

راه کار مقابله با اثرات سوء تنش‌های محیطی

از آنجایی که تنش‌های محیطی سبب آسیب‌های جدی در پرندگان می‌شود، یافتن راه کاری که بطور موثر و مقرون به صرفه موجب تعدیل اثرات زیان بار شود یک عامل حیاتی در رشد صنعت طیور محسوب می‌شود. تنظیم فرمولاسیون خوراک و استفاده از مکمل‌های غذایی مانند اسیدهای آمینه، ویتامین‌ها، مواد معدنی، پلی فنول‌ها و فیتوژنیک‌ها، پروبیوتیک‌ها به دلیل ویژگی‌های دارویی و تغذیه‌ای، عملکردهای آنتی‌اکسیدانی و تقویت‌کننده ایمنی در بهبود اثرات مضر استرس‌های محیطی در طیور نقش دارند. برای افزایش سازگاری جوجه‌ها در شرایط استرس، استفاده از ترکیبی از مواد موثره بر کاهش استرس اکسیداتیو و کاربرد دوز مناسبی از آن‌ها در جیره به دلیل اثرات هم افزایی آنها می‌تواند باعث بهبود عملکرد رشد و کاهش اثر استرس‌های محیطی در طیور شود.

اهمیت مصرف محصول ضد تنش

استفاده از ترکیبات فیتوژنیک و گیاهان معطر نه تنها بر بهبود مصرف خوراک اثر داشته بلکه با افزایش فعالیت آنزیم‌های گوارشی و تسریع فرایند هضم و جذب موجب بهبود افزایش استفاده از مواد مغذی و بهبود عملکرد و صفات لاشه در جوجه‌ها می‌شوند. همچنین با توجه به اینکه برخی از ترکیبات گیاهی با فراهم کردن شرایط رشد باکتری‌های مفید در روده موجب تغییر میکروبیوتای روده می‌شوند و در بهبود یکپارچگی سد روده‌ای و شرایط مقابله با کلونیزاسیون باکتری‌های پاتوژن در شرایط استرس می‌توانند تاثیر‌گذار باشند. از آنجایی که عدم تعادل فرایندهای اکسیداسیون و آنتی‌اکسیدانی منجر به ایجاد تنش‌های اکسیداتیو به عنوان یک عامل تاثیرگذار مهم در تضعیف سلامت سیستم ایمنی پرنده در مواجهه با تنش‌های محیطی است، حضور ترکیباتی که قادر به مهار رادیکال‌های آزاد هستند می‌توانند از این آسیب‌ها جلوگیری کنند.

از طرفی در شرایط استرس‌های محیطی بخشی از فرایندهای متابولیکی بدن پرنده دچار اختلال می‌شود و پرنده قادر به تولید میزان مناسبی از پروتئین‌ها و ویتامین‌های مورد نیاز خود نیست، استفاده از مکمل‌های آمینواسیدی و ویتامینه بسیاری از این کمبود‌ها را می تواند جبران کند. عدم جذب کافی مواد معدنی موجود در جیره به دلیل تغییرات مورفولوژی دستگاه گوارش بدن پرنده را با کمبود برخی از کوفاکتورهای لازم برای ساخت پروتئین‌ها و آنزیم‌های اساسی در فرایندهای متابولیکی و سیگنالینگ سلولی رو به رو می‌کند که با افزودن نسبت مناسبی از این مواد به خوراک می‌توان اثرات منفی را کاهش داد. تأمین اسیدهای آمینه ضروری برای انواعی از جیره‌های غذایی که کیفیت پروتئینی آنها ضعیف است یا ترکیب اسیدهای آمینه آنها نامتوازن است، از طریق کاهش اثرات تنش، به بهبود عملکرد پرنده کمک می‌کنند. هر چند هر کدام از ترکیبات ویتامینه و مواد معدنی نقش مهمی در وضعیت اسکلتی و لاشه و تنظیم فرایند‌های متابولیکی سلولی دارند، استفاده از نسبت ترکیب مناسب از آنها در کنار ترکیبات دیگر اثر هم افزایی آن‌ها را در تقویت توان ایمنی گله و کاهش بروز بیماری، تقویت فلور میکروبی مفید، بهبود ضریب تبدیل غذایی، افزایش وزن روزانه و در نهایت بهبود عملکرد پرنده و کاهش تلفات انتهای دوره را به همراه دارد.

سرانه مصرف پیشنهادی:  در شرایط نرمال مصرف ۵۰۰ گرم در تن خوراک و در غیر آن میزان مصرفی بر اساس نظر دامپزشک و متخصص تغذیه توصیه می‌شود.

شرایط نگهداری: در جای خشک و خنک با تهویه مناسب و به دور از نور مستقیم خورشید نگهداری شود.